پایان نامه ارشد رایگان درمورد تفسیر قرآن، روایات تفسیری، قرآن کریم، روش تفسیری

این طریق بهره برده است. به عنوان مثال وى براى اثبات ایمان حضرت ابوطالب ( و ردّ نظر مخالفان از این مبنا استفاده کرده است:
“پس از رحلت ابوطالب (، امام على ( نزد رسول خدا ۶رفت و آن حضرت به امام على ( دستور داد تا براى تجهیز و تدفین ابوطالب ( اقدام نماید و خودش نیز بر جنازه ایشان حاضر شد و در حقّ ابوطالب ( دعا کرد و در مقابل مردم سوگند یاد کرد که از او شفاعت کند”.
شیخ مفید این حرکت پیامبر ۶را از دو جهت دلیل بر مؤمن بودن حضرت ابوطالب ( مى‏داند که هر دو بر مبناى موافقت با احکام فقهى استوار است:
اول: دستور رسول خدا ۶براى تجهیز ابوطالب ( و به ویژه دستور به اجراى احکام و دستورات اسلامى از قبیل غسل و دفن دلیلی درست بر ایمان ابوطالب ( است، و گرنه آن حضرت نسبت به دیگر فرزندان ابوطالب ( که در آن زمان مؤمن نبودند چنین دستوری صادر می فرمود.
دوم: دعا براى ابوطالب (: اگر ایشان مؤمن نبود دعاى رسول خدا ۶ براى او و نیز وعد? شفاعت او جایز نبود. ضمن آن که وقتى از آن حضرت پرسیدند براى عموى خود، ابوطالب (، چه مى‏خواهى ؟ فرمود: “تمام خوبیها را از پروردگارم براى او مى‏خواهم”.۷۵۲
در این میان تعارض واقعیّات تاریخی با اصول کلامی از مشکلاتی است که در برخورد با گزارشهای تاریخی گریبانگیر پژوهنده می گردد. در این راستا، سید مرتضى در تبیین و تأویل این گزارشها، تقسیم بندی محکم و متشابه را در بررسیهاى تاریخى مطرح کرده و معتقد است گزارشهاى تاریخى مانند آیات قرآن مشتمل بر متشابهات است که باید بدون توجه به ظاهر آنها، به گونه اى که با عقل مطابقت داشته باشد، تفسیر و تحلیل شوند.۷۵۳ او از این شیوه به عنوان اصلى از اصول تحقیق نام برده و آن را در علوم دیگر همانند تفسیر جارى دانسته است. زیرا بنابر این اصل که “هر امری که با دلیل قاطعی که احتمال خلاف در آن نمی رود ثابت گردد، رجوع از آن جایز نیست” ۷۵۴ توجیه و تأویل گزارشهای مخالف اصول پذیرفته شده بنابر مقتضای عقل و اصول تثبیت شد? فکری کلامی لازم است.
برخی از گزارشهایی که با استفاده از این شیوه توجیه وتأویل شده، برخی اخبار از زندگانی امام علی ( است، از قبیل: بیعت امام ( با خلفا، حضور در مجالس آنان، اقتدا کردن در نماز به آنان، یاری کردن آنان در اظهار نظرها و قضاوتها، پذیرش انفاق آنان، ازدواج با کنیزان اسیر شده به دست آنان، تزویج دختر خود به آنان و…
اینها نمونه ای از مسائلی است که سید مرتضی آنها را گزارشهای متشابه خوانده است. وی نخست با تکیه بر اصل امامت و عصمت به عنوان پیش‏فرضی که با ادل? عقلی اثبات شده، این روایات را سنجیده و آنگاه با ارائ? شواهدی، دورنمایی از فضای حادثه را تبیین می کند و با بررسی علل و عوامل پیدایی آن حادثه، به بازشناسی آن می پردازد و اخبار تاریخی مخالف این اصل را توجیه و تأویل می نماید.۷۵۵
۴ – ۱- ۴ – ۴. روایات تفسیری
به طور کلی توجه به تفسیر اجتهادی از قرآن کریم از مشخصه های مکتب بغداد به شمار می رود که تبلور اصلی آن در تفسیر التبیان ظهور یافته است. اما پیش از شیخ طوسی، سیّد مرتضی طلایه دار تفسیر اجتهادی شیعی است که در کتاب الأمالی، قرآن را با نظر و اندیشه تفسیر کرده است. وی در مواردی که حدیثی در تفسیر آیه وجود ندارد با تکیه بر ابزارهای فهم متن به تعمّق در آیات و تفسیر آن پرداخته است و از این جهت شاید بتوان روش تفسیری او را الگویی برای تبیان شیخ طوسی محسوب کرد.
شیخ طوسی، بزرگترین مفسر جهان تشیّع، از نقّادان برجست? متون روایی نیز بوده و از این جهت راه دست یابی به تفسیر صحیح از اخبار معصومان: را همان روشهای رایج اصولیان می داند و روایات تفسیری را در صورتی می پذیرد که با ظاهر و عموم قرآن و نیز با احکام ثابت عقلی مغایرت و منافات نداشته باشند.
وی دربار? تفسیر مأثور قرآن کریم و عدم افراط و تفریط در پذیرش یا ردّ اخبار می گوید:
“پیامبر اکرم ۶ مسلمانان را به قراءت و تمسّک بر قرآن ترغیب و در مورد اختلاف اخبار، آنها را مأمور به عرض? آن روایات بر قرآن نمود. اصحاب ما تفسیر قرآن را جز با اثر صحیح از پیامبر اکرم ۶ و ائمه معصومین: که قولشان به دلیل حدیث ثقلین مانند قول پیامبر ۶حجت است، جایز نمی دانند”. ۷۵۶
بر این اساس، وی در تفسیر گرانسنگ خویش با شیو? اجتهادی به تفسیر قرآن پرداخت و اساس کار خود را پیوند میان ادلّ? صحیح عقلی و شرعی قرار داد.۷۵۷ ضمن آن که به طور کلی، خبر واحد را به هیچ روی از ادلّ? شرعی تفسیر قرآن ندانست، به ویژه اگر آیه از مواردی است که در تفسیر باید با علم و یقین آن را تفسیر کرد. در این گونه موارد باید به ادلّ? عقلیه یا شرعیه همچون اجماع یا نقلهای متواتر تمسک جست و خبر واحد ملاک تفسیر آیات قرار نمی گیرد.۷۵۸ به عنوان نمونه شیخ طوسی در تفسیر آی? ۸۹ سور? صافات که از قول حضرت ابراهیم ( می فرماید: (فَقالَ إِنِّی سَقیمٌ)، روایت منسوب به پیامبر اکرم ۶را که مضمون آن حاکی از آن است که حضرت ابراهیم ( در سه موضع دروغ گفت،۷۵۹ خبر واحد دانسته و تضاد آن را با ادل? عقلی اثبات کنند? عصمت انبیاء: روشن می سازد.۷۶۰ از این رو، در روش تفسیری شیخ طوسی خبر واحد جایگاهی نداشته و پیروی از روایات تفسیری نیازمند قراینی همچون اجماع و یا تواتر است.
۴ – ۱- ۴ – ۵. احادیث علمی
از دیدگاه مذاهب فقهی اهل سنت و برخی از فرقه های کلامی امور دنیوی و اخروی در دو دست? جدای از هم قرار گرفته و هر یک از این دو دسته احکامی ویژه یافته اند. بنیاد تمایز میان این دو قلمرو، صرف نظر از آنچه به استدلال عقلی باز می گردد، ریشه در احادیثی دارد که در آنها پیامبر اکرم ۶، مردم را در کار دنیای خویش آگاهتر خوانده و آنان را بدین فرمان داده است که امور دین خویش را به او واگذارند و در کار دنیای خویش خود تدبیر کنند. یکی از برجسته ترین احادیث، حدیث تلقیح درختان خرماست. این حدیث را مسلم در صحیح خود در باب “باب وجوب امتثال ما قاله شرعا دون ما ذکره صلی الله علیه و سلم من معایش الدنیا علی سبیل الرأی” آورده است. راوی این حدیث، طلحه می گوید:
“همراه پیامبر خدا ۶ از کنار طایفه ای از مردم که بر درختان نخل بودند گذشتم. پرسید: اینها چه می کنند ؟ پاسخ دادند: آنها درختان را تلقیح می کنند. پیامبر ۶ فرمود: گمان نمی کنم این کار سودی داشته باشد. این ماجرا را به گوش مردم رساندند و آنها نیز تلقیح را واگذاردند. پس چون خبر به پیامبر ۶ رسید فرمود: اگر این کار به آنان سودی داشته است آن را همچنان انجام دهند. من تنها یک گمان کردم مرا به گمانم مگیرید. اما آن هنگام که از جانب خداوند به شما چیزی گفتم آن را بپذیرید و بدان عمل کنید، که من بر خدا دروغ نمی بندم”. ۷۶۱
به رغم مقبولیّت این حدیث در منابع عامه لیکن، در منابع شیعی عموماً روی خوشی بدین حدیث نشان داده نشده است و به نقد آن پرداخته اند. ۷۶۲
در میان متقدّمان امامیّه اگرچه نقد و تحلیلی از این گونه روایات دیده نمی شود امّا با عنایت به دیدگاه آنان دربار? اخبار طبّی می توان گفت که دیدگاه آنان با باور اهل سنت درباره تمایز قلمرو علم و دین به کلی متفاوت است.
محدث بزرگ شیخ صدوق دیدگاه شیعه دربار? طب را این گونه ترسیم می کند:
“عقید? ما دربا? اخبار و احادیثی که دربار? طب رسیده آن است که این احادیث بر چند گونه اند:
– برخی از آنها با نظر به آب و هوای مکه و مدینه گفته شده اند و به کار بستن آنها در دیگر شرایط آب و هوایی درست نیست؛
– در برخی از آنها، معصوم بر پای? آنچه از حال و طبع سؤال کننده می دانسته پاسخ داده و از همان موضع فراتر نرفته است؛ چه این که امام بیش از آن شخص به طبع وی آگاهی داشته است؛
– برخی از آنها را مخالفان به هدف زشت نمایاندن چهر? مذهب در نگاه مردم در میان احادیث گنجانده اند؛
– در برخی از آنها سهوی از راوی حدیث سرزده است؛
– در برخی از آنها بخشی از حدیث حفظ و بخش دیگر از آن فراموش شده است…
بنابراین آنچه در مورد درمان درست بیماریها از امامان: رسیده خود مضمون آیات و سور قرآن و یا ادعیه ای است که به حکم سندهای قوی و طرق صحیحی که به واسط? آنها به ما رسیده اند پذیرفته خواهد شد”.۷۶۳
این دیدگاه از منظر شیخ مفید مقبول واقع شده و در توضیح آن می فرماید: احادیث طبی صحیح هستند و علم به آن از طریق وحی ثابت می شود. عالمان علم به آن را از انبیا: آموخته اند. زیرا علم به درمان بیماریها از راه سمع حاصل می شود و توقیفی است. اخبار وارده از صادقین ۸نیز تفسیر سخن امام علی ( است که می فرماید: “معده خان? دردهاست و پرهیز بهترین دواست”.۷۶۴ البته باید توجه داشت بسیاری از احادیث وارده از معصومین: بنابر مقتضای حال افراد بیان گردیده است؛ گاهی دارویی در شهری مفید واقع می شود ولی همان دارو در شهر دیگر مضر است، گاهی دارویی برای گروهی که به عادت خاصی دچارند مفید است و برای دیگران مفید نیست، گاهی برای افرادی دارویی تجویز کرده اند که مفید بوده ولی برای دیگران مفید نبوده است و این به جهت علم خدادادی اعجاز گونه آنهاست.۷۶۵
اگرچه برخی محققان این دیدگاه شیخ صدوق و شیخ مفید را با دیدگاه تمایز قلمرو دین و دنیا در نگرش کلامی اهل سنت همسو دانسته اند،۷۶۶ اما آن گونه که از عبارات شیخ مفید بر می آید وی اخبار طبی را حجت دانسته و میان اخبار طبی و وحی پیوندی ناگسستنی برقرار می کند. از این رو، بیان این گونه مسائل که مربوط به امور دنیوی مردم است در حیط? وظائف نبوت قرار می گیرد نه آن که به عرف و تجربه و دانش بشری واگذارده شود. گفتنی است که شیخ صدوق و شیخ مفید برای گریز از ناسازگاری برخی احادیث با حقایق علمی، وجوه مختلفی را برای توجیه و تفسیر این گونه روایات بیان فرموده و عمل به اخبار معتبر طبی را نیز مطلق ندانسته اند. بنابراین، می توان گفت عمل به بسیاری از روایات علمی از باب قاعد? “تسامح در ادل? سنن” بوده و در موارد متعددی حمل بر کراهت یا استحباب می شود. ۷۶۷
ناگفته نماند که دیدگاه شیخ صدوق و شیخ مفید اگرچه در کلیات با یک دیگر همخوانی دارد، اما بیان شیخ مفید صراحت بیشتری بر این مطلب دارد. ضمن آن که با توجه به موضع تند شیخ صدوق در موضوع غلو شاید بتوان گفت که وی از بیان صریح دیدگاه خود در این باره و قرار دادن امور دنیوی در زمر? وظائف رسالت اجتناب کرده است، اما شیخ مفید این موضوع را بسط بیشتری مطرح کرده و گستر? وظائف رسالت را توسعه می دهد.
۴ – ۲. اجماع:
دلیل اجماع به عنوان یکی از ادل? جایگزین خبر واحد، یکی از منابع استنباط احکام به شمار می رود. شاید شیخ مفید نخستین اصولی باشد که حجّیّت اجماع را بر اساس مبانی شیعه اصلاح کرد.۷۶۸ البتّه این مبنا در فقه و اصول شیعه

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   پایان نامه با واژه های کلیدی محیط زیست، اکسیداسیون

دیدگاهتان را بنویسید