پایان نامه ارشد رایگان درمورد علم اصول فقه، عقل گرایی، فقه امامیه، ابوعلی مسکویه

کردند و همین تفاوت گرایش، به تقابل ایشان و احیاناً تکفیر متکلّمان از اصحاب امامیّه می انجامید.۱۱۰۷ نمونه ای از این برخوردها را می توان در تکفیر یونس بن عبدالرحمن از جانب قمیان۱۱۰۸ و کشمکشهای هواداران زراره با اصحاب حدیث ملاحظه کرد.۱۱۰۹
این گونه مخالفتهای اصحاب حدیث با مناظره های کلامی به عصر حضور ائمه: منحصر نماند و در سالهای آغازین غیبت کبری نیز اصحاب حدیث به ویژه مکتب حدیثی قم به نمایندگی شیخ صدوق ; این شیوه را درپیش گرفتند. ۱۱۱۰ به طور کلی شاید بتوان گفت مقابله با مجادلات کلامی در این عصر به سبب برداشت ناصحیح از روایاتی است که از پرداختن به علم کلام نهی کرده است. شیخ صدوق با استناد به اقوال امام صادق( احادیثی را در ردّ بحثهای کلامی و مجادلات مذهبی- از قبیل بحث در خصوص ذات خداوند و قضا و قدر- نقل می کند.۱۱۱۱ لکن شیخ صدوق به رغم داشتن چنین باوری، خود جلسات مناظره ای داشته که در حضور رکن الدوله دیلمی برگزار می شده است۱۱۱۲ اما بنابر گزارشهای تاریخی موضوع این جلسات اثبات مسأل? امامت بوده است.۱۱۱۳ بخشی از این مناظرات در کتاب کمال الدین او و بخش دیگر در رساله ای که شیخ جعفر دوریستی گرد آورده آمده است.۱۱۱۴ چندان که باید گفت مجالس وی نقش مهمی در تبیین اندیشه های تشیع داشته و این چنین است که ابن شهرآشوب از شیخ صدوق با عنوان “مبارز القمیین” یاد کرده است.۱۱۱۵
به هر روی، با گذار از سد? سوم هجری و ظهور مکتب بغداد برپایی مجالس مناظره و مجادلات کلامی دیگربار رونق گرفت و تفسیر صحیحی از روایات نهی کننده از جدل ارائه گردید. شیخ مفید جدال و مناظره را بر دو قسم کرد و ائمه: را مشوّق جدال و مناظر? بر حق معرفی کرد و نهی از کلام را شامل طایفه ای دانست که صلاحیّت دخالت در این گونه مسائل را ندارند. وی ادلّ? نهی کننده از جدل را مختصّ سخن گفتن در عرص? تشبیه می داند و کلام در توجیه و نفی تشبیه را امری مطلوب معرفی می نماید.۱۱۱۶ از این رو، یکی از مصادیق بارز ارتباط عالمان مکتب بغداد، مناظراتی است که میان آنها رخ داده است.۱۱۱۷
کتاب العیون و المحاسن یکی از آثار شیخ مفید است که مناظرات وی با مخالفان را دربردارد و سید مرتضی آن را با نام الفصول المختاره من العیون و المحاسن تلخیص کرده است .
نمون? دیگر این مباحثات، جلسات متعدد شیخ مفید با مردى نیشابورى بوده که حاصل آن کتاب العویص می باشد. علت نگاشتن این مباحثات ، درخواست یکى از حاضران در آن جلسه از مرحوم شیخ مفید بوده است تا مسائلى را که عامه و خاصه در آن متّفقند متذکر گردد.
رسال? المسح على الرجلین حاصل مناظر? دیگر شیخ مفید با فقیهی حنفى به نام ابو جعفر معروف به نسفى عراقى است. امتیاز این مناظره در این است که تمام آن بر مبناى نظریه‏ عامه صورت گرفته و از مبانى خود مانند عدم حجیت خبر واحد استفاده نکرده است.۱۱۱۸
۶- ۴- ۳. اهتمام به فقه مقارن
توجّه به فقه مقارن (خلاف)۱۱۱۹ و ابداع آن یکی از ویژگیهای مهم مکتب حدیثی بغداد است. وقتی که مدرس? فقاهت شیعه در بغداد مستقر شد، حساسیتهای علمی و غیر علمی سایر مذاهب را برانگیخت. حاصل این حساسیت، باروری و بالندگی فکری و ذهنی فقه امامیه بود، و دیگر آن که فقهای شیعه به صورت موضوعی و به نحو گسترده به پژوهش در مسائل اختلافی پرداختند.۱۱۲۰
به طور کلی بنیانگذاری فقه مقارن از ابتکارات مهم شیخ مفید بوده که نشانی از توجه ایشان به تعامل با دیگر مکاتب فقهی به شمار می رود. نمون? اعلای آن کتاب الاعلام فیما اتفقت الامامیه من الاحکام شیخ مفید می باشد که تقریبا تمامی مسائل آن اختلافی است . شیخ مفید در مقدمه الاعلام می نگارد:
“اکنون احکام فقهی مورد اتفاق امامیه و مسائل فقهی اهل سنت و برخی از فرقه های آنان را که با نظر امامیه اختلاف دارند ، در این جا گرد آورده ام تا به اول کتاب اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات افزوده شود و در این کار کسی بر من سبقت ندارد”.۱۱۲۱
سید مرتضی نیز در باب تعامل فقهی با دیگر مذاهب اسلامی ، با اجتهاد شخصی خویش و استفاده از پیش زمینه هایی که استادان بزرگوارش مهیا نموده بودند به تدوین فقه تطبیقی همت گمارد و دو کتاب مسائل الناصریات و الانتصار را در این عرصه از خویش به یادگار گذاشت .
در دوران شیخ طوسی با بالاگرفتن آتش منازعات بین شیعه و سنی ، ارتباط میان علمای دو فرقه کم رنگ تر شد و بیشتر به موازن? میان عقاید شیعه و سنی به ویژه در فروع فروعات احکام انجامید. نمون? آن نگارش کتبی نظیر کتاب الخلاف شیخ طوسی که به شیوه فقه تطبیقی و با روش فقه خلاف که به موازن? میان احکام و تثبیت عقاید شیعه می پردازد نگاشته شده است. از این رو در آثار شیخ طوسی همانند آثار شیخ مفید و سید مرتضی صبغ? کلامی به چشم نمی خورد؛ بلکه بیشتر همّت شیخ مصروف فقه شیعه گشته است. اگرچه ادام? روش سید مرتضی در زمینه های کلامی و شرح و تلخیص آثار وی نظیر تمهیدالاصول در شرح جمل العلم و العمل و یا تلخیص الشافی نباید از نظر دور بماند.
۶- ۵.گسترش اندیشه های کلامی و عقل گرایانه
پس از ضعف و شکست علم کلام در قرن سوم و عصر متوکل ، قرن چهارم در شرایطی سر زد که این دانش ، به سوی اوج و اعتلا می رفت. سیاست روزگار نیز که در آن عصر به دست آل بویه افتاد، به این کار کمک می کرد. وجود مشربهای عقلی نظیر عقل گرایان نوبختی، معتزله و تفکرات فلسفی رایج در آن عصر، با ظهور شخصیتهای ناموری همچون ابن سینا (۳۷۰- ۴۲۸ ق.) و ابوعلی مسکویه (۳۳۰-۴۲۱ ق.)، و پیش از آن دو فارابی(۲۵۵-۳۳۹ ق.)، زمین? هرچه بیشتر برای ظهور تفکرات عقل گرایانه و استمداد از عقل و نقل و به کارگیری خرد و درایت در جامع? شیعیان را نیز پدید آورد.۱۱۲۲
برای نمونه عقل گرایی در آثار سید مرتضی به حدی است که برخی او را به اشتباه در شمار فرقه معتزله قلمداد کرده و با تعابیری نظیر “رأسا فی الاعتزال” و “تظاهر فی الاعتزال”۱۱۲۳ از وی یاد نموده اند، و البته رویکرد معتزلی به مفهوم عقل گرایی در دین و تفسیر آن ، گرایشی است که به خوبی در آثار ایشان نظیر الذخیره مشاهده می گردد .
گفتنی است وجود مشربهای عقلانی در بغداد، به معنای ارتباط و تأثیر پذیری متکلمان عقل گرای شیعه از فلاسفه یا معتزلیان نبوده و حتّی کمتر نمونه ای از ارتباط شیخ مفید با فلاسف? معاصر خود در دست است،۱۱۲۴ بلکه با عنایت به این که بررسی آراء و اندیشه ها باید در ظرف زمان خود و با شرایط حاکم بر آن دوران معنا شود، از این رو سیر تاریخی و فرهنگی هر عصر، از موضوعاتی است که در تحلیل و بازشناسی جریانات فکری مطمح نظر اندیشمندان است.
۶- ۵- ۱. تأسیس علم کلام
مکتب کلامی شیعه که هشام بن حکم (د. ۱۹۹ق.) آن را پایه گذارد، به دست افرادی نظیر نوبختیان، شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی در قرن پنجم به اوج اعتلا و ترقّی رسید و در کنار مکاتب کلامی اهل سنت (اشاعره و معتزله) به دفاع از عقاید شیعه پرداخت.
بدین ترتیب، آن گونه که در فصلهای پیش نیز اشاره شد، حضور نام آوران علم کلام در این شهر و منازعات کلامی میان فرقه های مختلف فکری به ویژه معتزله و اشاعره، سبب شد تا رویکرد کلامی شیعه در عصر غیبت، بار دیگر رونق بگیرد و مباحث کلامی شیعه با محوریت موضوع امامت، به عرص? منازعات کلامی قدم بگذارد. آنچه در مباحث کلامی شیعه قابل توجه است، روحی? اعتدال و انصاف در بهره گیری از آراء و نظرات سایر فرقه ها و نقد عالمان? دیدگاههای آنان است، تا آن جا که وجود این روحیه در عالمان شیع? بغداد سبب شد تا کرسی علم کلام که بالاترین مقام علمی آن روزگار بود از جانب خلیفه عباسی به شیخ طوسی اعطا شود.۱۱۲۵
به طور کلی نوشتن آثار کلامی مشتمل بر مسائل اصلی علم کلام و بیان آراء دیگر فرقه ها و مناقشه در آنها و ذکر شواهدی از قرآن، حدیث، اجماع و عقل برای مسائل مذکور از شاخصه های مکتب بغداد است.۱۱۲۶ در این جا آثار کلامی نگاشته شده در مکتب بغداد را می توان به سه بخش تقسیم کرد:
الف- آثاری که در ردّ و نقض کتب دیگران نگاشته شده است مانند: کتابهای نقض فضیله المعتزله، النقض علی ابن عباد فی الامامه، الکلام علی الجبائی فی المعدوم، النقض علی الجاحظ فی فضیله المعتزله، نقض کتاب الاصم فی الامامه، الرد علی ابن اخشید فی الامامه، الرد علی ابن الکلاب فی الصفات، الرد علی ابی عبدالله البصری فی تفضیل الملائکه علی الانبیاء: و تصحیح اعتقادات الامامیه از شیخ مفید؛ کتابهای الشافی فی الامامه فی نقض کتاب الامامه من کتاب المغنی لعبدالجبار بن احمد، النقض علی ابن جنی فی الحکایه از سید مرتضی؛ و نیز کتاب ایضاح خطأ من شنع علی الشیعه فی امر القرآن از ابن جنید اسکافی.
ب- آثاری که در پاسخ به سؤالهای افراد مختلف نگاشته شده است مانند: مسألتان فی النص علی علی(، المسائل الجارودیه، المسائل العکبریه، مسأله الفرق بین الشیعه و المعتزله و الفصل بین العدلیه منهما از شیخ مفید؛ مسأله فی الاعتراض علی من یثبت حدوث الاجسام من الجواهر، مسأله فی العصمه، جوابات المسائل المصریات، مسأله فی معجزات الانبیاء از سید مرتضی؛ المسائل ابن البرّاج و المقدمه فی المدخل الی صناعه علم الکلام از شیخ طوسی.
ج- کتابهایی که به طور مستقل در موضوعات کلامی نوشته شده است مانند: اوائل المقالات، تفضیل امیرالمؤمنین( ، النکت الاعتقادیه از شیخ مفید؛ انقاذ البشر من الجبر و القدر، الرساله الباهره فی العتره الطاهره؛ و تمهید الاصول از شیخ طوسی.
۶ – ۵- ۲. نگارش کتب اصولی
استنباط احکام شرعی از ادلّ? اربعه مبنا و نظام خاصّی دارد که در اصطلاح علم اصول فقه نامیده می شود. این علم مجموعه ای از اصول و ضوابط کلی برای استنباط احکام فقهی از منابع آن است که مقدّمات آن از علوم دیگر مانند: لغت، منطق، فلسفه، کلام و برخی علوم دیگر فراهم آمده و برای استفاده در یک مسیر مشخص به ترتیبی خاصّ با یک دیگر ترکیب و به شکلی ویژه منسجم گردیده است.
برخی محققان قواعدی را که شافعی در روش شناختی اصول فقه و تکوین عقل عربی اسلامی وضع کرد با “قواعد روش” دکارت در تکوین اندیش? فرانسوی و به طور کلّی عقلانیت مدرن اروپایی مقایسه نموده اند.۱۱۲۷ بى ‏آن که بخواهیم از این سخن، دربار? نخستین واضع علم اصول فقه داوری کنیم، باید بگوییم این سخن حکایت از جایگاه والای کاوشهای روش شناختی علم اصول فقه و گسترش عقلانیت در میان مسلمانان دارد. قواعدى که صاحب رساله وضع کرد بنیاد و ساختار کلى این علم روش‏شناختى به شمار مى‏رود.
یکی از انگیزه های تأسیس و ایجاد روشی نو در فقه و اصول، فاصله گیری زمانی از دوران حضور ائمه: و نیاز به استخراج و استنباط احکام جدید از نصوص است. از این رو، نیازمندی به عناصر و قواعد عام، سبب گردید تا آفاق

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   منبع مقاله درمورد ورشکستگی، سازمان بهزیستی، قانون مدنی، عدم تمکین

دیدگاهتان را بنویسید