پایان نامه درباره امام صادق، صراط مستقیم، صحیفه سجادیه، رفتار انسان

دانلود پایان نامه

وجود خدا استدلال کند.
و همین عقل است که برای انسان حسن و قبیح را شناسایی می کند و می فهمد که چه چیز نزد خدا محبوب است و چه چیز نزد او ناپسند و در چه کار اطاعت پروردگار است و در چه کارها معصیت پروردگار.209
اهمیتی که امام علیه السّلام در آغاز این حدیث بیان فرموده، شامل عقل عملی هم می شود چون در ادامه حدیث کارکردهایی را برای این عقل بیان کرده است که جزو حیطه عقل عملی به شمار می رود.
فیض الاسلام در شرح صحیفه سجادیه می فرماید: در انسان حقیقتی است که بوسیله آن برای پیروی از احکام الهی آماده می شود. گاهی از همین حقیقت با عقل تعبیر می شود و این نعمت الهی آن قدر ارزش دارد که خدای متعال مؤمن را با هر بلایی امتحان می کند و به بهر نوع مرگی او را می میراند ولی عقل او را حفظ می کند تا ایمان او محفوظ باشد همچنان که خدا شیطان را بر مال و اولاد و اهل و همه چیز مسلط گردانید جز عقل او تاکه از راه عقل بتواند ایمان خود را حفظ کند.210
1-3-2- محور دوم:آثار و فوائد عقل عملی
وقتی آثار و فواید عقل عملی را در روایات جویا می شویم می بینیم که روایات برای عقل عملی آثار و فوایدی را بیان کرده است که یا آثار در حوزه ارتباط با خود انسان را بیان کرده است یا فوایدی را بیان می کند که در حیطه ارتباط با دیگران قرار می گیرد همچنین آثار و فوایدی ذکر شده است که تاثیر عقل عملی را نسبت به دنیا و آخرت بیان می کند و روایاتی هم داریم که آثار عقل عملی در انسان نسبت به خدا، را بیان می کند. لذا ما مطالب این محور را به چهار بخش تقسیم نموده در بخش اول آثار و فواید عقل عملی در انسان نسبت به خود را بیان می کنیم و در بخش دوم آثار و فواید آن را نسبت به دیگران بیان می شود، در بخش سوم تاثیر عقل عملی را نسبت به پروردگار بررسی می شود، در آخرین بخش این محور آثار عقل عملی در ارتباط با دنیا و آخرت بیان می شود.
البته در هر یک از این بخش ها بخاطر اختصار نمونه هایی از روایات آنها ذکر خواهد شد. خوانندگان محترم به این نکته نیز توجه داشته باشند که اگرچه واژه عقل در این روایات بطور مطلق استفاده شده است و همانطور که قبلا بیان شد، اصطلاح عقل نظری و عقل عملی در روایات صراحتا بیان نشده است لذا ما از طریق قرینه روایات این باب را تشخیص داده آن ها را ذکر خواهیم کرد یعنی روایاتی که از حیث جنبه کنشی و انگیزشی آثار عقل را بیان کرده باشند، را از حیث آثار عقل عملی در این بخش ها ذکر خواهیم کرد.
بخش اول :آثار و فواید عقل عملی نسبت به خود
اسلام به تمام جوانب زندگی انسان نگاه دارد. همان طور که روش کنترل برخورد و رفتار انسان با اطرافیان در معارف اسلام بیان شده است، این مطلب هم بیان شده است که انسان با خود چگونه رفتاری داشته باشد. لذا در این قسمت آثار و فوایدی که روایات برای عقل عملی نسبت به خود انسان بیان کرده است، ذکر می شود.
1. عقل عملی وسیله عبادت پروردگار و رسیدن به بهشت
روایت دیگری که اهمیت و منزلت عقل را برای ما روشن می سازد آن روایت معروفی است که از امام صادق علیه السّلام نقل شده که آن حضرت درپاسخ کسی که راجع به عقل سوال کرد، فرمود:
عقل وسیله پرستش خدای رحمان و رسیدن به جنت است. 211
بزرگانی همچون استاد جوادی این حدیث را در بیان عقل عملی می دانند.212
روایت دیگری هم از امام صادق علیه السّلام قریب به همین مضمون نقل شده است که آن حضرت فرمود:
هرکه عاقل باشد دین او محفوظ است و هر که دیندار باشد وارد بهشت می شود.213
این روایت هم موافق آن روایت است که دین را قرین عقل قرار داده است و هم موافق این روایت است که بهشت را با عقل قابل دسترسی می داند.
اگرچه بعضی از روایاتی که در بالا ذکر شد یا ذکر خواهد شد، بطور عموم یا اطلاق شامل عقل عملی شده بر ارزش آن دلالت می کند ولی درباره این دو روایت می توان گفت که صراحتا بر ارزش آن دلالت دارد.
2. بازدارندگی از جهل
یکی از فوایدی که در روایات برای عقل عملی بیان شده است، جلوگیری جهل و سفاهت است همان طور که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوالهوسلم می فرماید:
همانا عقل از کارهای سفیهانه بازدارنده است.214
عقل در زبان عرب به طنابی که برای بستن پای شتر استفاده می شود، گفته می شود و واژه جهل که در این حدیث آمده به معنای وجودی است و بر کارهایی اطلاق می شود که از سفیهان و نادانان سرمی زند، نه این که جهل به معنای عدم العلم باشد.
3. عامل بی نیازی، آرامش قلب و حفظ دین
کمال حقیقی انسان در این است که از نظر معنوی خودش را در انتهای فقر ببیند و در مادیات احساس بی نیازی کند در نتیجه وقتی انسان خودش را محتاج کسی می بیند که غنی مطلق است و می تواند فقر و احتیاج او را برطرف نماید اینجا است که انسان احساس آرامش می کند. در این رابطه بازهم امام هفتم علیهالسلام می فرماید:
اى هشام! هر که بخواهد بى‏نیاز باشد بدون‏ مال، و قلبش ازحسادت خالی باشد، و دین او سالم بماند، پس باید با تضرع از خدا مسئلت کند ، به این روش که خدای متعال کامل کند عقل او را؛ چه هر که عقل خود را به کار گیرد، قناعت کند به آنچه او را بس است. چشم بر مال مردمان ندارد. پس دل او از حسودى رهایی می یابد. و هر که قناعت نکند به آنچه او را بس است، هیچ وقت بی نیازی را احساس نمی کند.215
حضرت علی علیه السّلام حکمت را ثروت عاقل می داند و قناعت و صرفه جویی را باعث فخر عاقل می داند.
بی نیازی عاقل در حکمت او است و عزت نفس و فخر او در قناعت است.216
در نظر آن حضرت آرامش و تسک
ین را بارز ترین علامت عقل است.
آرامش عنوان و علامت عقل است‏.217
چشم ندوختن به مال مردم و قانع بودن به قدر کفاف از کارهای عقل عملی است و از این طریق انسان به آرامش حقیقی می رسد.
4. عامل سخاوت
کرامت و بخشندگی هم از میوه های عقل است حضرت علیعلیهالسلام می فرماید:
عقل درختی است که میوه آن سخاوت و وفای به عهد است.218
باز آن حضرت می فرماید:
بر شما باد سخاوت و بخشندگی چون این کار از میوه های عقل است.219
این عقل عملی است که به کمک آن این فضیلت را بدست می آورد.
5. محکم کاری در کار و تلاش و جدیت
از آثار دیگر عقل عملی در انسان محکم کاری، کوشش و تلاش و جدیت است. همانطور که در این روایات به این امور اشاره شده است.
حضرت علی علیه السّلام می فرماید:
انسان عاقل کسی است که امر خود را محکم کرده باشد.220
بعضی از شارحین امر را در این روایت بر مهمات دنیا و آخرت حمل کرده است.221
عاقل کسی است که در کارهای خود کوشا باشد و آروزوهایش کوتاه باشد.222
عاقلترین مردم کسى است که جدّیت او در کارهای مهم بر کارهای بیهوده و هزل غالب باشد، و برای غلبه بر هوای خود از عقل کمک بگیرد.223
مراد از”جدّ” اموری هستند که مقابل لهو و بازى باشند و مراد از “غلبه کردن جدّ بربازى” این است که مشغول شدن بکارى چند که اهتمام به آنها دارد، مانع شود او را از مشغول شدن به لهو و بازى، و مراد به «یارى جستن بر خواهش خود بعقل» این است که باعقل خود غلبه کند بر خواهش خود و تابع هوى و هوس نشود و آن را مغلوب خود کند.224
6. مصونیت از فریب خوردن
یکی دیگر از آثار که عقل عملی در انسان ایجاد می کند این است که انسان به علت حرص و طمع فریب نمی خورد و دین خود را در مقابل دنیا از دست نمی دهد حضرت علیعلیهالسلام در سخن خود به آن چنین اشاره می کند:
همانا عاقل کسی است که به سبب طمع فریب نمی خورد.225
دوری از حرص و طمع هم از وظایف عقل عملی است که در این حدیث شریف به آن اشاره شده است.
7. علم اندوزی و عمل
یکی از وظایف مهم عقل عملی این است که انسان را به عمل کردن به اندوخته های خود مهیا سازد همان طور که در حدیث ذیل عمل به علم از ثروت های عاقل شمرده است
دولت و ثروت عاقل علم و عمل انسان است.226
در این حدیث شریف امامعلیهالسلام هم اهمیت عقل نظری را بیان کرده است و هم ارزش عقل عملی را.
8. دوری از فقر
‏یکی از کارهای مهم انسان عاقل تدبیر درست در امر معاش است که به انسان در حصول روزی حلال کمک می کند و در حفظ و نگهداری آن. چنانچه امام علیهالسلام می فرماید:
برای عاقل فقر و تنگدستی معنا ندارد.227
هانطور که در حدیث دیگر آمده که برای جاهل غنا معنا ندارد.
در این حدیث ارزش عقل و ضد ارزش بودن جهل را بیان کرده است و عقل در این روایت شامل عقل عملی هم می شود.
9. مایۀ سعادت
هر انسان در پی خوشبختی است ولی عدّهای از انسانها در تشخیص خوشبختی گمراه می شوند و نمی توانند صراط مستقیم را درک کنند این ها کسانی هستند که از عقل نظری به خوبی استفاده نمی کنند و به جای خوشبختی به بدبختی می رسند. عدهای دیگر در تشخیص حق و حقیقت به اشتباه نمی روند و لی درمقام تصمیم گیری نمی توانند بر خواهشات نفسانی فائق بیایند و به تسلیم هوا و هوس می شوند و به بد بختی تن می دهند. پس خوشبخت ترین مردم کسانی هستند که در مقام تشخیص و گزینش یا در مقام علم و عمل هر دو موفق باشند و این کار بدون به کار گیری عقل نظری و عقل عملی امکان پذیر نیست.
مولای متقّیان در این جمله کوتاه به این مطلب مهمم اشاره می نماید:
خوشبخت ترین مردم کسانی هستند که عاقل باشند.228
10. عامل برتری و خوبی ها
اگر کسی بخواهد از لحاظ معنوی برترین مردم باشد باید عاقل ترین آنها باشد و این عقل است که انسان را به کار خوب راهنمایی کرده از کارهای زشت و بیهوده منع می کند. همان طور که گذشت عقل از کارهای جاهلانه نگهدارنده است که این کار از عهده عقل عملی بر می آید . لذا است که رسول گرامی اسلام می فرماید:
با فضیلت‏ترین مردم کسى است که عاقل باشد، و هر که عقلش راهنماى اعمال خیر و خوبش نباشد خصلتهاى بد در او زیاد مى‏شود.229
11. عامل کمال نفس
کمال نفس در حقیقت همان هدف خلقت بشر است که بوسیله تقرب الهی بدست می آید. این عقل عملی است که در مقام گزینش، هوا و هوس را در کنترل خود درآورده انسان را به سوی کمال سوق می دهد. لذا امیرالمؤمنین علیه السلام فرموده است:
کمال نفس به عقل و خردمندى است پس هر چند عقل و خرد کسى بیشتر باشد، نفس او کاملتر باشد.230
12. عامل دوری از گناه
افراد زیادی هستند که بعد از فهمیدن خوب و بد در مقام عمل پای او می لغزد و تسلیم خواهشات نفسانی شده به گناه آلوده می شوند. در حقیقت این ها افرادی هستند که عقل عملیشان ضعیف است پس هر کسی از گناه به دور است، عقل عملی آنها قوی است. حضرت علیعلیهالسلام در این حدیث به این مطلب اشاره کرده است.
همانا عقل پرهیز کردن از گناه و دور اندیشی و انتخاب درست در مقام تصمیم گیری است.231
در این حدیث به سه چیز عقل اطلاق شده است و دو تا از آنها از وظایف عقل عملی است.
هم و غم عاقل در این است که گناه را ترک کند و بجای این که به عیوب دیگران بپردازد، عیوب خود را اصلاح کند.232
13. عامل دوری از عجب و خودپسندی
یکی از بدترین رذایل اخلاقی عجب و خود پسندی است و آدم عاقل هیچ وقت متصف به چنین صفت قبیحی نمی شود. پس هر کس خودبرتربین و خودپسند باشد، بر ضعف عقل او دلالت
می کند. همان طور که مولای متقیان در سخنانش به این اشاره فرمود:
شخصی که نفس خود را بزرگ بشمارد، علامت کمبود عقل او است.233
عجب این است که انسان در علم، عمل، مال و مقام و هر نعمتی که به او از طرف خدا عطا شده، خود را بزرگ بشمارد و این مطلب را فراموش کند که همه چیزهایی که خود را مالک آن می داند در واقع از آن خداست.234
14. عامل استقامت و پایداری
یکی از ویژگیهایی که دین اسلام برای آن ارزش زیادی قایل است، مقاومت در راه حق است و خدای متعال در آیات قرآن برای کسانی که در راه حق مقاومت می کنند، چهار نوع پاداش را وعده داده است؛ اول اینکه خدا ملائک خود را بر آنان نازل می کند؛ دوم اینکه خوف و حزن را از آنان برطرف می کند؛ سوم اینکه در جنت الفردوس به آنها مقام عطا می کند235؛ چهارم اینکه آنها را روز قیامت با آب گوارا سیراب می کند.236
و ویژگی

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   منابع مقاله درموردمحیط زیست، زیست محیطی، جرائم زیست محیطی، قرآن کریم

پاسخی بگذارید